Η Άμφισσα – Το βοτανικό στρατηγείο του Θεόδωρου φον Χέλντραϊχ

Ο Theodor von Heldreich υπήρξε ο σημαντικότερος ερευνητής της ελληνικής χλωρίδας κατά τον 19ο αιώνα. Γεννήθηκε στη Δρέσδη της Γερμανίας, αλλά το 1843 ήρθε στην Ελλάδα, την αγάπησε, παντρεύτηκε Ελληνίδα και έζησε στην Αθήνα μέχρι τον θάνατό του.

Όταν ο Θεόδωρος φον Χέλντραϊχ ξεκίνησε να εξερευνά συστηματικά την ελληνική χλωρίδα, αναζήτησε περιοχές που παρέμεναν σχεδόν άγνωστες στη βοτανική επιστήμη. Ανάμεσά τους ξεχώριζε η ορεινή Φωκίδα, ένας τόπος όπου τέσσερα από τα σημαντικότερα βουνά της Στερεάς Ελλάδας –ο Παρνασσός, η Γκιώνα, τα Βαρδούσια και η Οίτη– σχηματίζουν ένα μοναδικό μωσαϊκό οικοσυστημάτων, φιλοξενώντας εκατοντάδες σπάνια και ενδημικά φυτικά είδη.

Για να μπορέσει όμως να εξερευνήσει αυτή την τεράστια ορεινή ενότητα, ο Χέλντραϊχ χρειαζόταν μια ασφαλή βάση επιχειρήσεων. Η βάση αυτή ήταν η Άμφισσα.

Στα μέσα του 19ου αιώνα δεν υπήρχαν δρόμοι που να οδηγούν στα ορεινά χωριά της Φωκίδας. Οι μετακινήσεις γίνονταν αποκλειστικά με υποζύγια και πεζοπορία. Η πρόσβαση από την Αθήνα πραγματοποιούνταν δια θαλάσσης έως την Ιτέα ή το Γαλαξίδι και στη συνέχεια μέσω της Άμφισσας, της μεγαλύτερης πόλης της περιοχής και διοικητικού της κέντρου.

Δεν είναι τυχαίο ότι σχεδόν κάθε διαδρομή προς τη Γκιώνα, τα Βαρδούσια, την Οίτη ή τον Παρνασσό περνούσε αναγκαστικά από την Άμφισσα. Εκεί συγκεντρώνονταν οι αγωγιάτες, οι οδηγοί των βουνών, τα μουλάρια, οι προμήθειες και όλες οι πληροφορίες που χρειαζόταν ένας φυσιοδίφης πριν χαθεί για εβδομάδες μέσα στις χαράδρες και τα αλπικά λιβάδια της Ρούμελης.

Η πόλη αποτέλεσε ουσιαστικά το επιχειρησιακό κέντρο όλων των εξερευνήσεών του στη Φωκίδα.

Η αθέατη εργασία πίσω από κάθε φυτικό δείγμα

Η συλλογή ενός φυτού δεν ολοκληρωνόταν τη στιγμή που ο βοτανικός το έκοβε από το έδαφος. Αντίθετα, εκείνη τη στιγμή άρχιζε μια ιδιαίτερα απαιτητική διαδικασία.

Κάθε δείγμα τοποθετούνταν αμέσως ανάμεσα σε ειδικά φύλλα απορροφητικού χαρτιού και συμπιεζόταν μέσα σε ξύλινες βοτανικές πρέσες. Τα χαρτιά έπρεπε να αντικαθίστανται σχεδόν καθημερινά, διαφορετικά η υγρασία προκαλούσε μούχλα και αλλοίωση των μορφολογικών χαρακτηριστικών του φυτού.

Ταυτόχρονα σημειώνονταν με εξαιρετική ακρίβεια:

ο τόπος συλλογής,
το υψόμετρο,
η ημερομηνία,
το υπόστρωμα,
η ανθοφορία,
οι συνοδοί οργανισμοί,
καθώς και κάθε παρατήρηση που θα ήταν χρήσιμη για τη μελλοντική επιστημονική μελέτη.

Στις δύσβατες κορυφές της Γκιώνας ή των Βαρδουσίων η εργασία αυτή μπορούσε να γίνει μόνο προσωρινά. Η ουσιαστική φροντίδα των συλλογών απαιτούσε έναν ασφαλή χώρο, νερό, στέγη, αποθήκευση και χρόνο.

Όλα αυτά τα παρείχε η Άμφισσα.

Ο Χέλντραϊχ έφθανε συνήθως από την Αθήνα μέσω του Κορινθιακού Κόλπου, αποβιβαζόταν στην Ιτέα ή στο Γαλαξίδι και από εκεί ανηφόριζε προς την Άμφισσα, το σημαντικότερο διοικητικό και εμπορικό κέντρο της Φωκίδας.

Η επιλογή αυτή δεν ήταν τυχαία. Η Άμφισσα διέθετε όσα ήταν απαραίτητα για μια επιστημονική αποστολή μεγάλης διάρκειας: καταλύματα, αποθήκες, τεχνίτες, εμπόρους, αγωγιάτες, υποζύγια και ανθρώπους που γνώριζαν τα δύσβατα μονοπάτια της Ρούμελης. Από εδώ οργανώνονταν οι πολυήμερες εξορμήσεις προς τα ορεινά, γινόταν ο ανεφοδιασμός σε τρόφιμα και εξοπλισμό και εξασφαλιζόταν η πολύτιμη βοήθεια των ντόπιων συνοδών.

Το πρώτο «εργαστήριο πεδίου»

Παρότι μέχρι σήμερα δεν έχει βρεθεί κάποιο ημερολόγιο όπου ο ίδιος ο Χέλντραϊχ να αναφέρει ρητά ότι αποξήραινε τα φυτά του στην Άμφισσα, παρά μόνο ότι η πόλη ήταν «ταμπούρι-σταθμός» , από τον οποίον ξεκινούσαν οι εξορμήσεις του , όλα τα διαθέσιμα ιστορικά και πρακτικά δεδομένα οδηγούν στο συμπέρασμα ότι η πόλη λειτουργούσε ως το πρώτο εργαστήριο πεδίου των αποστολών του.

Εδώ πιθανότατα επέστρεφαν τα δείγματα μετά από κάθε ορεινή εξόρμηση.

Εδώ αντικαθίσταντο τα υγρά χαρτιά των πρεσών.

Εδώ γινόταν η πρώτη ταξινόμηση των συλλογών.

Εδώ ελέγχονταν τα δείγματα πριν συσκευαστούν για την επιστροφή στην Αθήνα.

Η πλήρης επιστημονική επεξεργασία πραγματοποιούνταν αργότερα στο Βοτανικό Μουσείο του Πανεπιστημίου Αθηνών, όμως η πρώτη και πιο κρίσιμη φάση της διατήρησης των συλλογών φαίνεται ότι συνδεόταν άμεσα με την Άμφισσα.

Η διαδρομή ενός φυτού από τη Γκιώνα έως την Ευρώπη

Αν ακολουθήσει κανείς νοερά την πορεία ενός μικρού αλπικού φυτού της Γκιώνας, μπορεί να ανασυνθέσει ολόκληρη την επιστημονική αλυσίδα του 19ου αιώνα.

Το φυτό συλλεγόταν σε κάποια βραχώδη κορυφή.

Τοποθετούνταν αμέσως στη βοτανική πρέσα.

Μεταφερόταν με μουλάρι μέσα από δύσβατα μονοπάτια μέχρι την Άμφισσα.

Εκεί δεχόταν την πρώτη ουσιαστική φροντίδα και προετοιμαζόταν για το μεγάλο ταξίδι.

Στη συνέχεια μεταφερόταν στην Αθήνα, όπου ενσωματωνόταν στις συλλογές του Βοτανικού Μουσείου.

Από εκεί αντίγραφά του αποστέλλονταν στα μεγαλύτερα ευρωπαϊκά ιδρύματα: στο Βερολίνο, στη Βιέννη, στη Γενεύη, στο Παρίσι, στο Λονδίνο, στη Λειψία και σε δεκάδες ακόμη βοτανικά κέντρα, μέσω του περίφημου Herbarium Graecum Normale.

Έτσι, ένα μικρό φυτό των βουνών της Φωκίδας μπορούσε μέσα σε λίγους μήνες να βρίσκεται στα χέρια των σημαντικότερων βοτανικών της Ευρώπης.

Η Άμφισσα στην ιστορία της ελληνικής βοτανικής

Η συμβολή της Άμφισσας στην ιστορία της ελληνικής βοτανικής δεν περιορίζεται μόνο στον Χέλντραϊχ.

Από την πόλη αυτή πέρασαν και άλλοι μεγάλοι φυσιοδίφες και βοτανικοί του 19ου αιώνα, όπως ο Θεόδωρος Ορφανίδης, ο Eugen von Halácsy, ο Pierre Edmond Boissier και αρκετοί ακόμη ερευνητές που αναζητούσαν τα σπάνια φυτά της Ρούμελης.

Η γεωγραφική της θέση, ανάμεσα στον Παρνασσό, τη Γκιώνα, τα Βαρδούσια και την Οίτη, την κατέστησε φυσικό σημείο εκκίνησης των περισσότερων επιστημονικών αποστολών.

Δεν είναι υπερβολή να ειπωθεί ότι πριν ακόμη η Άμφισσα γίνει γνωστή για τον ιστορικό της ρόλο ή τον αρχαιότερο ελαιώνα της Μεσογείου, είχε ήδη συμβάλει ουσιαστικά στη γνωριμία της Ευρώπης με τον μοναδικό βοτανικό πλούτο της ελληνικής φύσης.

Κάθε αποξηραμένο φυτό που διατηρείται σήμερα σε ένα ευρωπαϊκό herbarium και φέρει ως τόπο συλλογής τη Γκιώνα, τα Βαρδούσια, τον Παρνασσό ή την Οίτη αποτελεί μια σιωπηλή υπενθύμιση ότι το ταξίδι του προς την επιστήμη πιθανότατα πέρασε πρώτα από την Άμφισσα – την αθέατη αλλά καθοριστική βάση των μεγάλων βοτανικών εξερευνήσεων του Θεόδωρου φον Χέλντραϊχ.