ΤΑ ΑΓΝΩΣΤΑ ΤΗΣ ΦΩΚΙΔΑΣ : Ο ΜΕΓΑΛΟΣ ΖΩΓΡΑΦΟΣ ΒΑΣΙΛΙ ΠΟΛΕΝΟΦ ΣΤΟΥΣ ΔΕΛΦΟΥΣ ΚΑΙ ΤΑ 4 "ΦΩΚΙΚΑ" ΕΡΓΑ ΤΟΥ

 

Βασίλι Πολένοφ στους Δελφούς

Ο Ρώσος ζωγράφος που μαγεύτηκε από τη Φωκίδα και το φως του Παρνασσού

Ανάμεσα στους μεγάλους Ευρωπαίους και Ρώσους περιηγητές, ζωγράφους και λογοτέχνες που ταξίδεψαν στην Ελλάδα αναζητώντας το «πνεύμα της αρχαιότητας», ξεχωρίζει μια ιδιαίτερα ποιητική μορφή: ο σπουδαίος Ρώσος ζωγράφος Βασίλι Πολένοφ.
Ο καλλιτέχνης επισκέφθηκε την Ελλάδα τρεις φορές και άφησε πίσω του μερικές από τις πιο ατμοσφαιρικές απεικονίσεις των Δελφών και της Φωκίδας που δημιούργησε ποτέ ξένος ζωγράφος.

Η σχέση του Πολένοφ με τη Φωκίδα δεν ήταν μια απλή τουριστική στάση. Οι Δελφοί, οι Φαιδριάδες, η Κασταλία πηγή και η κοιλάδα του Πλειστού έγιναν για εκείνον τόποι σχεδόν μυστικιστικοί — ένας ζωντανός διάλογος ανάμεσα στη φύση, τον μύθο και την αιωνιότητα.

 Ο ζωγράφος της «αιώνιας Ελλάδας»

Ο Πολένοφ ταξίδεψε πρώτη φορά στην Ελλάδα το 1882, επιστρέφοντας από μεγάλη αποστολή στη Μέση Ανατολή, όπου συγκέντρωνε υλικό για τον περίφημο πίνακά του «Ο Χριστός και η αμαρτωλή».
Ακολούθησαν ακόμη δύο ταξίδια, το 1899 και το 1911.

Η Ελλάδα τον συγκλόνισε βαθιά.
Δεν τον ενδιέφεραν μόνο τα αρχαία μνημεία ως αρχαιολογικά κατάλοιπα· τον συγκινούσε η ζωντανή συνέχεια του ελληνικού τοπίου, το φως, η αίσθηση της ιστορίας μέσα στη φύση.

Στα ελληνικά έργα του δημιούργησε έναν ύμνο στην «αιώνια κλασική Ελλάδα». Ζωγράφισε τον Παρθενώνα και το Ερέχθειο της Ακρόπολης με σεβασμό και λυρική καθαρότητα, ενώ αργότερα οι εμπειρίες του ενέπνευσαν θεατρικά σκηνικά, ακόμη και την όπερά του «Φαντάσματα της Ελλάδας».

Ποιος ήταν ο Βασίλι Πολένοφ?

Ο Βασίλι Πολένοφ γεννήθηκε στην Αγία Πετρούπολη και θεωρείται μία από τις σημαντικότερες μορφές της ρωσικής ζωγραφικής του τέλους του 19ου αιώνα.
Σπούδασε στην Αυτοκρατορική Ακαδημία Τεχνών από το 1863 έως το 1871 και από νωρίς ξεχώρισε για την ευαισθησία με την οποία απέδιδε το φως, το τοπίο και την ατμόσφαιρα.

Κατά τη διάρκεια του Ρωσοτουρκικού Πολέμου (1877–1878) υπηρέτησε ως πολεμικός ζωγράφος, καταγράφοντας σκηνές από το μέτωπο. Οι εμπειρίες αυτές φαίνεται πως επηρέασαν βαθιά τη ματιά του απέναντι στον άνθρωπο και την ιστορία.

Μετά την επιστροφή του συνδέθηκε με το περίφημο ρωσικό καλλιτεχνικό κίνημα των «Περιπλανώμενων» (Peredvizhniki), μιας ομάδας ζωγράφων που αντιδρούσε στον ακαδημαϊσμό και επιδίωκε να φέρει την τέχνη πιο κοντά στην κοινωνία και την πραγματική ζωή.
Τα έργα του προκάλεσαν τον θαυμασμό του μεγάλου Ρώσου συλλέκτη και ιδρυτή της περίφημης Πινακοθήκης Τρετιακόφ, Πάβελ Τρετιακόφ.

Ο Πολένοφ δεν ήταν μόνο ζωγράφος.
Υπήρξε επίσης σκηνογράφος, μουσικός και δημιουργός όπερας. Η βαθιά του αγάπη για την Ελλάδα και τον αρχαίο ελληνικό κόσμο τον οδήγησε στη δημιουργία της όπερας «Φαντάσματα της Ελλάδας» (Призраки Эллады), η οποία παρουσιάστηκε το 1906 στη Μεγάλη Αίθουσα του Ωδείου της Μόσχα.

Η όπερα αυτή, όπως και πολλά από τα σκηνικά του έργα, ήταν άμεσα επηρεασμένη από τα ταξίδια του στην Ελλάδα, τα τοπία της Μεσογείου και κυρίως από τη μυσταγωγική ατμόσφαιρα των Δελφών και της αρχαίας ελληνικής γης.

Για τον Πολένοφ, η Ελλάδα δεν ήταν απλώς ένας τόπος αρχαιοτήτων· ήταν ένας ζωντανός πολιτισμός, ένα πνευματικό ιδεώδες που συνέδεε τη φύση, τον άνθρωπο και την τέχνη.

 

 Όμως το αποκορύφωμα της ελληνικής του εμπειρίας φαίνεται πως υπήρξε η επίσκεψή του στη Φωκίδα και στους Δελφούς το 1911.

 

Οι Δελφοί του Πολένοφ — εκεί όπου ο μύθος συναντά το φως

Τον Ιούλιο του 1911 ο Πολένοφ έφυγε από την Αθήνα με μικρό ατμόπλοιο προς τον Κορινθιακό , έφτασε στην Ιτέα και από εκεί συνέχισε προς τους Δελφούς με άμαξα.

Στο ημερολόγιό του περιγράφει με ενθουσιασμό το ταξίδι:

«Μικρά αλλά μυστηριώδη ερείπια στους πρόποδες του Παρνασσού… Το φαράγγι όπου κατοικούσε ο Πύθων και από όπου τώρα αναβλύζει η Κασταλία πηγή με εντυπωσίασε βαθιά…»

Η άγρια ομορφιά της φωκικής γης τον καθήλωσε.
Οι απόκρημνες Φαιδριάδες, η χαράδρα της Κασταλίας, η κοιλάδα του Πλειστού και τα ερείπια του ιερού του Απόλλωνα έγιναν πηγή έμπνευσης για μια σειρά εξαιρετικών έργων.

Ιδιαίτερα συγκινητική είναι μια μικρή ιστορία που καταγράφει ο ίδιος ο Πολένοφ στο ημερολόγιό του από τους Δελφούς, τον Ιούλιο του 1911.

Ενώ ζωγράφιζε την κοιλάδα του Πλειστού, ένα μικρό ελληνόπουλο περίπου οκτώ ετών στάθηκε δίπλα του και παρακολουθούσε σιωπηλά την εργασία του. Ο ζωγράφος σημειώνει πως το παιδί είχε ξανθά μαλλιά και γαλανά μάτια, ενώ αρχικά νόμιζε πως ήταν κορίτσι, επειδή φορούσε μακριά παραδοσιακή ποδιά, όπως συνηθιζόταν τότε στα παιδιά της υπαίθρου.

Το παιδί κοιτούσε με μεγάλη προσοχή τον πίνακα χωρίς να μιλά. Όταν όμως ο Πολένοφ πρόσθεσε το βαθύ γαλάζιο χρώμα των βουνών στο βάθος της κοιλάδας, το μικρό αγόρι ξέσπασε ξαφνικά σε δυνατά γέλια και έτρεξε μακριά.

Λίγο αργότερα, ο ζωγράφος κατάλαβε τον λόγο της αντίδρασής του:
το παιδί είχε ενθουσιαστεί επειδή «τα βουνά τους βγήκαν τόσο αληθινά».

Η μικρή αυτή σκηνή αποκαλύπτει κάτι πολύ ουσιαστικό για την τέχνη του Πολένοφ. Δεν ζωγράφιζε την Ελλάδα σαν έναν μακρινό εξωτικό τόπο, αλλά σαν μια ζωντανή πατρίδα ανθρώπων που αναγνώριζαν τον εαυτό τους μέσα στους πίνακές του.

Ο ίδιος άλλωστε έκλεινε την αναφορά του στους Δελφούς με τη φράση:

«Γενικά, το ταξίδι πέτυχε…»

Και πράγματι, οι δελφικοί πίνακες του Πολένοφ παραμένουν μέχρι σήμερα από τις πιο ποιητικές και αυθεντικές εικαστικές μαρτυρίες της Φωκίδας των αρχών του 20ού αιώνα.

 

 

Τα τέσσερα δελφικά έργα του Πολένοφ

1. «Δελφοί»

Σε αυτό το έργο ο καλλιτέχνης αποτυπώνει τον Θησαυρό των Αθηνάων και   τα αρχαία ερείπια κάτω από τις τεράστιες σκιερές μάζες του Παρνασσού.
Δεν πρόκειται απλώς για αρχαιολογικό τοπίο — είναι μια οπτική αναμέτρηση ανάμεσα στον άνθρωπο και την αιωνιότητα της φύσης.

Οι βράχοι κυριαρχούν σχεδόν απειλητικά πάνω από το ιερό, θυμίζοντας πως οι Δελφοί δεν ήταν μόνο πόλη και μαντείο, αλλά τόπος ιερός, δεμένος με τη γη και τους μύθους της.

---

2. «Δρόμος προς τους Δελφούς» (1911)

Πρόκειται ίσως για το πιο γνωστό δελφικό έργο του Πολένοφ. Ο ζωγραφος αποθανατησε τον δρόμο απο το Χρισσό στους Δελφους, το σημείο αυτό υπάρχει αλόβητο και σημερα . 

Ο θεατής βλέπει τον ορεινό δρόμο που δεν  οδηγεί προς το μαντείο, αλλά αντιθέτως,  κοιτάει πίσω του, ανάμεσα σε κυπαρίσσια και βραχώδεις πλαγιές. Στο έργο απεικονίζται το χωριο Σερνικάκι και οι πρόποδες της Γκιώνας. 
Η σύνθεση αποπνέει γαλήνη, μεγαλείο και εκείνη τη βαθιά σιωπή που ακόμη και σήμερα αισθάνεται κανείς ανεβαίνοντας προς τους Δελφούς.

Το έργο θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα ελληνικά τοπία του ζωγράφου.

 

3. «Ναός του Απόλλωνα στους Δελφούς»

Ο Πολένοφ απέδωσε με αξιοθαύμαστη ιστορική ακρίβεια τα ερείπια του ιερού του Απόλλωνα.

Δεν εξιδανικεύει τα μνημεία ούτε τα «ανακατασκευάζει» ρομαντικά.
Τα παρουσιάζει όπως τα αντίκρισε: λουσμένα στο εκτυφλωτικό ελληνικό φως, πληγωμένα από τον χρόνο αλλά ακόμη μεγαλοπρεπή.

Αυτή η ειλικρίνεια είναι χαρακτηριστική της τέχνης του.

---

4. «Η Κασταλία Χαράδρα»

Το πιο μυστικιστικό έργο της δελφικής σειράς

Ανάμεσα στα ελληνικά έργα του Πολένοφ ξεχωρίζει η περίφημη «Κασταλία Χαράδρα».

Ο πίνακας απεικονίζει τις Φαιδριάδες, χωρισμένες από το βαθύ ρήγμα όπου, σύμφωνα με τον αρχαίο μύθο, κατοικούσε ο Πύθων πριν θανατωθεί από τον Απόλλωνα.

Στο βάθος κυλά η ιερή Κασταλία πηγή.

Οι τεράστιοι βράχοι σχεδόν καταπίνουν τον ουρανό, αφήνοντας μόνο μια λεπτή λωρίδα φωτός.
Οι γήινες καφέ και ασημογάλαζες αποχρώσεις δημιουργούν μια αίσθηση δέους και αρχέγονης δύναμης.

Το έργο συνδέεται άμεσα και με ένα μεγάλο καλλιτεχνικό όραμα που δεν ολοκληρώθηκε ποτέ: ο Πολένοφ συμμετείχε στον σχεδιασμό διακόσμησης του Μουσείου Καλών Τεχνών της Μόσχας (σημερινό Μουσείο Πούσκιν), όπου τα ελληνικά τοπία θα λειτουργούσαν ως φόντο για αριστουργήματα της αρχαιότητας.

Το σχέδιο δεν πραγματοποιήθηκε, όμως οι δελφικοί πίνακες σώθηκαν ως μοναδική μαρτυρία εκείνου του οράματος.

 

Η Φωκίδα μέσα από τα μάτια ενός Ρώσου καλλιτέχνη

Αυτό που κάνει τα έργα του Πολένοφ τόσο ξεχωριστά είναι ότι δεν βλέπει τη Φωκίδα ως «μουσείο ερειπίων».
Βλέπει έναν ζωντανό τόπο.

Το ελληνικό φως.
Τα βουνά του Παρνασσού.
Την κοιλάδα του Πλειστού.
Τα παιδιά των Δελφών.
Την αίσθηση ότι οι μύθοι εξακολουθούν να αναπνέουν μέσα στο τοπίο.

Μέσα από τους πίνακές του, οι Δελφοί γίνονται κάτι περισσότερο από αρχαιολογικός χώρος: μετατρέπονται σε πνευματικό τοπίο, σε τόπο συνάντησης της φύσης, της ιστορίας και της ανθρώπινης ψυχής.

Και ίσως αυτό να είναι τελικά το μεγαλύτερο επίτευγμα του Πολένοφ:
ότι κατάφερε να αποδώσει στους πίνακές του εκείνο που ακόμη αισθάνεται κάθε ταξιδιώτης όταν αντικρίζει τη Φωκίδα — πως στους Δελφούς ο χρόνος δεν έχει περάσει ποτέ πραγματικά.