ΤΑ ΑΓΝΩΣΤΑ ΤΗΣ ΦΩΚΙΔΑΣ: Ο ΖΑΛΕΥΚΟΣ , Η ΦΩΛΙΑ ΣΤΟ ΛΑΙΜΟ ΚΑΙ Ο ΠΡΩΤΟΣ ΓΡΑΠΤΟΣ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟΣ ΝΟΜΙΚΟΣ ΚΩΔΙΚΑΣ

 Από την αρχαία Λοκρίδα της Στερεάς Ελλάδας στους Επιζεφύριους Λοκρούς της Μεγάλης Ελλάδας

Ένα ταξίδι στην ιστορία της νομοθεσίας, στις σχέσεις των αρχαίων Λοκρών με τη Φωκίδα και στη γέννηση μιας από τις σημαντικότερες παραδόσεις του αρχαίου ελληνικού δικαίου.

 

 

Ο Ζάλευκος ο Λοκρός παραμένει μια από τις πιο ενδιαφέρουσες μορφές της αρχαίας ελληνικής νομοθετικής παράδοσης. Το όνομά του συνδέθηκε με τη γραπτή διατύπωση των νόμων, τον προκαθορισμό των ποινών και την επιδίωξη μιας σταθερής κοινωνικής τάξης.

Υπάρχουν ιστορίες της αρχαίας Ελλάδας που, αν και δεν συνδέονται άμεσα με κάποιον αρχαιολογικό χώρο ή με ένα γνωστό μνημείο της περιοχής μας, αποκαλύπτουν πόσο βαθιά συνδεδεμένος ήταν ο τόπος μας με τις μεγάλες πολιτικές, κοινωνικές και πνευματικές εξελίξεις του ελληνικού κόσμου.

Μία από αυτές είναι η ιστορία του Ζάλευκου του Λοκρού, ενός νομοθέτη που έζησε, σύμφωνα με την αρχαία παράδοση, τον 7ο αιώνα π.Χ. και συνδέθηκε με τη θέσπιση των πρώτων γραπτών νόμων της ελληνικής αποικίας των Επιζεφυρίων Λοκρών, στη νότια Ιταλία.

Πώς, λοιπόν, συνδέεται ο Ζάλευκος με τη Φωκίδα; Ποιοι ήταν οι Λοκροί που κατοικούσαν γύρω από την περιοχή των Δελφών και του Κορινθιακού κόλπου; Πώς έφτασαν Έλληνες από τη Λοκρίδα της μητροπολιτικής Ελλάδας στην Καλαβρία της Ιταλίας; Και τι έκανε τους νόμους του Ζάλευκου τόσο σημαντικούς, ώστε να διατηρηθούν στη μνήμη των αρχαίων συγγραφέων για αιώνες;

 

Η Οπούντια και η Επικνημίδια Λοκρίδα αναπτύσσονταν κατά μήκος των ανατολικών ακτών της κεντρικής Ελλάδας, απέναντι από την Εύβοια. Η Οζολία Λοκρίδα εκτεινόταν στη βόρεια πλευρά του Κορινθιακού κόλπου, με σημαντικές πόλεις και οικισμούς στην ευρύτερη περιοχή που σήμερα αντιστοιχεί στη κεντρική και δυτική Φωκίδα και στην Αιτωλοακαρνανία.

Η γεωγραφία αυτή τοποθετεί τη Φωκίδα στο κέντρο ενός δικτύου αρχαίων ελληνικών κοινοτήτων. Οι δρόμοι που συνέδεαν τους Δελφούς, την Κίρρα, τις παράκτιες περιοχές του Κορινθιακού κόλπου και τις γειτονικές λοκρικές πόλεις δεν ήταν απλώς διαδρομές επικοινωνίας. Ήταν δίαυλοι εμπορίου, πολιτικών σχέσεων, θρησκευτικών επαφών και πολιτισμικών ανταλλαγών.

 

Κατά τον 8ο και τον 7ο αιώνα π.Χ., ο ελληνικός κόσμος γνώρισε μια σημαντική περίοδο θαλάσσιων μετακινήσεων και αποικισμού.

Έλληνες από διάφορες περιοχές της μητροπολιτικής Ελλάδας ταξίδευαν προς τη νότια Ιταλία και τη Σικελία, αναζητώντας νέες δυνατότητες εγκατάστασης, καλλιέργειας, εμπορίου και πολιτικής οργάνωσης. Στις περιοχές αυτές ιδρύθηκαν πόλεις που εξελίχθηκαν σε σημαντικά κέντρα του ελληνικού πολιτισμού.

Η περιοχή έγινε γνωστή ως Μεγάλη Ελλάδα, ονομασία που χρησιμοποιείται για τις ελληνικές εγκαταστάσεις της νότιας Ιταλίας, αν και η γεωγραφική έκταση του όρου ποικίλλει ανάλογα με την εποχή και τον συγγραφέα.

Ανάμεσα στις αποικίες αυτές ξεχώρισε η πόλη των Επιζεφυρίων Λοκρών  οι Lokroi  στη σημερινή Καλαβρία.

Η ίδρυσή της τοποθετείται συνήθως στο δεύτερο μισό του 7ου αιώνα π.Χ., περίπου στο 680 π.Χ., αν και οι λεπτομέρειες της ίδρυσης και η ακριβής προέλευση των αποίκων αποτελούν αντικείμενα ιστορικής έρευνας.

Η ονομασία «Επιζεφύριοι» συνδέεται με το ακρωτήριο Ζεφύριο, στην περιοχή της νότιας Ιταλίας, κοντά στο οποίο εγκαταστάθηκαν αρχικά οι άποικοι, πριν αναπτύξουν την πόλη τους σε άλλη θέση.

Ο Στράβων, στα Γεωγραφικά του, αναφέρει ότι οι Επιζεφύριοι Λοκροί ήταν άποικοι Λοκρών από την περιοχή του Κρισαίου κόλπου. Η μαρτυρία αυτή συνδέει την αποικία με τη λοκρική παρουσία στον ευρύτερο χώρο του Κορινθιακού κόλπου.

Δεν διαθέτουμε ένα πλήρες, αυθεντικό αντίγραφο του κώδικά του, ούτε μπορούμε να ανασυνθέσουμε με βεβαιότητα όλες τις διατάξεις του. Οι πληροφορίες μας προέρχονται κυρίως από μεταγενέστερους αρχαίους συγγραφείς, οι οποίοι διατήρησαν τη φήμη του ως νομοθέτη.

Ο Στράβων, μεταφέροντας πληροφορίες που αποδίδει στον Έφορο, αναφέρει ότι ο Ζάλευκος διαμόρφωσε τη λοκρική νομοθεσία αξιοποιώντας παραδόσεις από την Κρήτη, τη Λακωνία και τον Άρειο Πάγο της Αθήνας.

Η αναφορά αυτή δείχνει ότι οι αρχαίοι συνέδεαν τη νομοθεσία του με διαφορετικές ελληνικές νομικές και πολιτικές παραδόσεις.

Η σημασία του Ζάλευκου βρίσκεται, κυρίως, στην προσπάθεια να μετατραπούν οι κοινωνικοί κανόνες σε σαφείς και γραπτές διατάξεις, οι οποίες θα καθόριζαν εκ των προτέρων τις συνέπειες των πράξεων των πολιτών.

Στην αρχαϊκή εποχή, η γραπτή νομοθεσία αποτελούσε σημαντικό βήμα στην εξέλιξη της οργανωμένης πολιτείας. Οι κανόνες δεν παρέμεναν αποκλειστικά στη σφαίρα της προφορικής παράδοσης ή της προσωπικής κρίσης των αρχόντων, αλλά αποκτούσαν συγκεκριμένη διατύπωση.

Για τον λόγο αυτό, οι Επιζεφύριοι Λοκροί θεωρήθηκαν από την αρχαία παράδοση μία από τις πρώτες ελληνικές κοινότητες που χρησιμοποίησαν γραπτούς νόμους.

Ο χαρακτηρισμός του κώδικα του Ζάλευκου ως «πρώτου ευρωπαϊκού νομικού κώδικα» συναντάται σε εκλαϊκευτικές ιστορικές αναφορές. Ωστόσο, η ακριβέστερη διατύπωση είναι ότι η αρχαία παράδοση τον θεωρούσε έναν από τους αρχαιότερους γραπτούς νομοθέτες του ελληνικού κόσμου.

Η μεγάλη καινοτομία: Ίδιες ποινές για τα ίδια αδικήματα

Σύμφωνα με τον Στράβωνα, ο Έφορος θεωρούσε σημαντική καινοτομία του Ζάλευκου το γεγονός ότι όρισε μέσα στους νόμους τις ποινές για τα διάφορα αδικήματα.

Πριν από αυτή την πρακτική, όπως αναφέρει η συγκεκριμένη παράδοση, η επιβολή της ποινής μπορούσε να αφήνεται στην κρίση των δικαστών. Αυτό δημιουργούσε τον κίνδυνο το ίδιο αδίκημα να αντιμετωπίζεται διαφορετικά ανάλογα με τον δικαστή ή τις περιστάσεις.

Ο Ζάλευκος, σύμφωνα με την αφήγηση, επιδίωξε να περιορίσει αυτή την αβεβαιότητα.

Η αρχή ήταν σαφής: οι ποινές έπρεπε να είναι προκαθορισμένες, ώστε να μην εξαρτάται η δικαιοσύνη από την προσωπική διάθεση εκείνου που αποφάσιζε.

Η καινοτομία αυτή δεν πρέπει να ταυτιστεί πλήρως με το σύγχρονο ποινικό δίκαιο, αλλά αποτελεί σημαντικό παράδειγμα της προσπάθειας των αρχαίων κοινωνιών να περιορίσουν την αυθαιρεσία και να κάνουν τις συνέπειες των πράξεων περισσότερο προβλέψιμες.

Η νομοθεσία του Ζάλευκου συνδέθηκε, επομένως, με δύο βασικές επιδιώξεις:

• Να γνωρίζουν οι πολίτες τους κανόνες που διέπουν την κοινωνική ζωή.
• Να μην εξαρτάται η επιβολή των ποινών αποκλειστικά από την προσωπική κρίση του δικαστή.

Αυτό, όμως, δεν ήταν το μόνο στοιχείο που έκανε τη λοκρική νομοθεσία να ξεχωρίζει στη μνήμη των αρχαίων συγγραφέων.

Εξίσου σημαντική ήταν η παράδοση ότι οι Λοκροί αντιμετώπιζαν με εξαιρετική αυστηρότητα κάθε πρόταση αλλαγής των νόμων τους.

Η θηλιά στον λαιμό: Όποιος πρότεινε νέο νόμο έπρεπε να αποδείξει την αναγκαιότητά του

Ανάμεσα στις πιο εντυπωσιακές ιστορίες της αρχαίας νομοθετικής παράδοσης βρίσκεται εκείνη του ανθρώπου που τολμούσε να προτείνει την αλλαγή ενός νόμου.

Σύμφωνα με μια παράδοση που συνδέθηκε με τους Λοκρούς και τον Ζάλευκο, όποιος επιθυμούσε να εισαγάγει έναν νέο νόμο ή να τροποποιήσει έναν παλαιότερο έπρεπε να εμφανιστεί ενώπιον της συνέλευσης με μια θηλιά περασμένη στον λαιμό του.

Η θηλιά παρέμενε εκεί όσο οι πολίτες εξέταζαν την πρόταση.

Εάν η συνέλευση ενέκρινε την αλλαγή, ο προτείνων σωζόταν. Εάν, αντίθετα, η πρότασή του απορριπτόταν, η ποινή ήταν ο θάνατος διά απαγχονισμού.

Ποιος ήταν ο σκοπός μιας τόσο ακραίας ρύθμισης;

Η απάντηση βρίσκεται στην ανησυχία ότι οι συνεχείς αλλαγές, οι προσωπικές φιλοδοξίες και οι επιπόλαιες προτάσεις θα μπορούσαν να αποσταθεροποιήσουν την πολιτεία.

Η θηλιά λειτουργούσε ως συμβολική αλλά και κυριολεκτικά θανατηφόρα εγγύηση σοβαρότητας: όποιος ήθελε να αλλάξει τον νόμο έπρεπε να αναλάβει ο ίδιος το απόλυτο ρίσκο της πρότασής του.

Σύμφωνα με την αφήγηση του Διόδωρου για τους Θουρίους, ο φόβος αυτής της ποινής περιόρισε δραστικά τις προτάσεις τροποποίησης της νομοθεσίας. Ο ιστορικός αναφέρει, μάλιστα, μόνο τρεις περιπτώσεις ανθρώπων που τόλμησαν να προτείνουν αλλαγές, επειδή οι περιστάσεις τις καθιστούσαν αναγκαίες.

Η ιστορία μάς παραδίδει, επομένως, μια ακραία εκδοχή της αρχής ότι οι νόμοι δεν πρέπει να αλλάζουν για ασήμαντους λόγους.

Η αξία της ιστορίας βρίσκεται στο ερώτημα που θέτει: πώς διατηρεί μια πολιτεία τη σταθερότητα των θεσμών της, χωρίς να εγκλωβίζεται σε νόμους που έχουν πλέον καταστεί άδικοι ή ανεφάρμοστοι;

 «Όπου υπάρχουν πολλοί νόμοι, υπάρχουν και πολλές δίκες»

Η ιστορία του Ζάλευκου συνδέεται με μια ευρύτερη ιδέα της αρχαίας πολιτικής σκέψης: ότι η ποιότητα της νομοθεσίας δεν εξαρτάται από τον αριθμό των νόμων, αλλά από τη σαφήνεια, τη λογική και τη δυνατότητα εφαρμογής τους.

Ο Στράβων, αναφερόμενος στη νομοθεσία των Επιζεφυρίων Λοκρών και στη μεταγενέστερη νομοθετική παράδοση των Θουρίων, παραδίδει μια αξιοσημείωτη παρατήρηση που αποδίδει στον Πλάτωνα.

Η ιδέα είναι ότι εκεί όπου υπάρχουν πάρα πολλοί νόμοι και δικαστικές διαδικασίες, συχνά υπάρχουν και περισσότερες συγκρούσεις και προβλήματα στην κοινωνική ζωή. Ο Στράβων τη συγκρίνει με την παρατήρηση ότι εκεί όπου υπάρχουν πολλοί γιατροί μπορεί να υπάρχουν και πολλές ασθένειες.

Εδώ βρίσκεται και η ουσιαστική σύνδεση με την παράδοση που αποδίδεται στον Ζάλευκο: η νομοθεσία δεν πρέπει να μετατρέπεται σε ένα ατέλειωτο σύνολο διατάξεων, αλλά να υπηρετεί την οργάνωση της κοινωνίας και την απονομή δικαιοσύνης.

Η πραγματική πρόκληση δεν είναι να απαγορεύσουμε τις αλλαγές, αλλά να αποφεύγουμε τις επιπόλαιες αλλαγές και την αδικαιολόγητη πολυνομία.

Ο Ζάλευκος πρώτος  είπε ότι  «οι νόμοι μοιάζουν με ιστό αράχνης, μόνο τα μικρά ζωύφια παγιδεύονται».

 

Ζάλευκος ο ίδιος  έχασε το ένα του μάτι οικειοθελώς για να σώσει την όραση του γιου του και ταυτόχρονα να τηρήσει τον νόμο.

Ο νόμος κατά της μοιχείας: Ο Ζάλευκος είχε θεσπίσει έναν ιδιαίτερα αυστηρό νόμο, σύμφωνα με τον οποίο η τιμωρία για όποιον διέπραττε μοιχεία ήταν η τύφλωση (εξόρυξη και των δύο οφθαλμών).

Η καταδίκη του γιου του: Ο ίδιος ο γιος του Ζάλευκου πιάστηκε επ' αυτοφώρω να παρανομεί και καταδικάστηκε με βάση αυτόν τον νόμο.

Το δίλημμα και η θυσία: Οι πολίτες των Λοκρών, τρέφοντας μεγάλο σεβασμό προς τον νομοθέτη τους, του ζήτησαν να χαρίσει την ποινή στον γιο του. Ο Ζάλευκος όμως, θέλοντας να δείξει ότι κανείς δεν είναι πάνω από τον νόμο, αρνήθηκε την πλήρη αμνηστία. Για να συμβιβάσει τον ρόλο του ως δίκαιος κυβερνήτης και ως φιλόστοργος πατέρας, βρήκε μια σολομώντεια λύση: διέταξε να βγάλουν ένα μάτι από τον γιο του και ένα μάτι από τον ίδιο, προσφέροντας έτσι στον νόμο τα δύο μάτια που απαιτούσε η ποινή, αλλά επιτρέποντας και στους δύο να διατηρήσουν εν μέρει την όρασή τους

 

Από την αρχαία Λοκρίδα της Στερεάς Ελλάδας έως τους Επιζεφύριους Λοκρούς της Καλαβρίας, η ιστορία αυτή μάς ταξιδεύει σε έναν κόσμο όπου η οργάνωση της πολιτείας και η θέσπιση κανόνων αποτελούσαν βασικά ζητήματα της ανθρώπινης συμβίωσης.

Για τη Φωκίδα, η ιστορία έχει και μια πρόσθετη αξία: μας βοηθά να ανακαλύψουμε τις ιστορικές διαδρομές των Οζολών Λοκρών, με πρωτεύουσα την Άμφισσα , οι οποίοι κατοικούσαν σε  περιοχές και σε τμήματα του χώρου στην σημερινή  Φωκίδα.

Ίσως, τελικά, αυτό να είναι το σημαντικότερο μάθημα που μας αφήνει η αρχαία λοκρική παράδοση: μια πολιτεία δεν γίνεται δικαιότερη επειδή έχει περισσότερους νόμους, αλλά όταν οι νόμοι της είναι σαφείς, κατανοητοί, εφαρμόζονται με συνέπεια και υπηρετούν πραγματικά τη δικαιοσύνη.